Ekrany a rozwój mowy dziecka – perspektywa logopedyczna

„Moje dziecko ma dwa lata i prawie nie mówi. Za to świetnie radzi sobie z telefonem.”
Takie zdania coraz częściej słyszymy w gabinetach logopedycznych.

Technologia stała się naturalną częścią naszego życia. Telewizor, tablet czy smartfon mogą być pomocne, dostarczać rozrywki, a odpowiednio wykorzystane również wspierać naukę. Problem pojawia się wtedy, gdy ekran zaczyna zajmować miejsce rozmowy, wspólnej zabawy, ruchu, kontaktu z drugim człowiekiem i samodzielnego odkrywania świata.

Z perspektywy logopedycznej ma to szczególne znaczenie, ponieważ małe dziecko nie uczy się mówić poprzez samo słuchanie słów. Uczy się komunikacji poprzez relację.

Jak dziecko uczy się mówić?

Rozwój mowy jest procesem społecznym. Dziecko potrzebuje dorosłego, który odpowiada na jego spojrzenie, gest, dźwięk czy próbę komunikacji.

Wyobraźmy sobie prostą sytuację.

Dziecko wskazuje na psa.

Rodzic patrzy tam, gdzie dziecko, i mówi:

„Pies! Zobacz, jaki duży pies!”

Dziecko patrzy na psa, następnie na rodzica. Słyszy słowo, widzi twarz, ruch ust i emocje dorosłego. Może spróbować powtórzyć dźwięk. Rodzic odpowiada. Dziecko ponownie reaguje.

Powstaje naprzemienna wymiana, czyli fundament komunikacji.

W takich codziennych sytuacjach dziecko rozwija m.in.:

• wspólne pole uwagi,
• rozumienie słów,
• słownik czynny i bierny,
• naśladowanie,
• gesty i komunikację niewerbalną,
• naprzemienność,
• kontakt wzrokowy,
• umiejętność rozpoczynania i podtrzymywania interakcji.

Ekran nie jest w stanie zastąpić takiej relacji.

Co dzieje się, gdy ekran zajmuje zbyt dużo miejsca?

Najważniejsze nie jest tylko to, ile minut dziecko patrzy w ekran, ale również to, co w tym czasie traci.

Jeżeli 2-latek spędza godzinę dziennie przed tabletem, jest to godzina mniej przeznaczona potencjalnie na rozmowę, zabawę, oglądanie książeczki, wspólne gotowanie, spacer czy eksperymentowanie z przedmiotami.

Badania pokazują, że większa ekspozycja na ekrany wiąże się z mniejszą liczbą interakcji językowych pomiędzy dzieckiem a dorosłym. W badaniu opublikowanym w JAMA Pediatrics w 2024 roku obserwowano 220 rodzin z dziećmi w wieku od 12 do 36 miesięcy. Wraz ze wzrostem czasu ekranowego dzieci słyszały mniej słów dorosłych, same wydawały mniej wokalizacji i uczestniczyły w mniejszej liczbie naprzemiennych interakcji.

To bardzo ważna wskazówka: ekran może nie tylko dostarczać bodźców, ale przede wszystkim zabierać czas potrzebny na prawdziwą komunikację.

A co mówią badania?

Nie możemy powiedzieć, że każdy ekran powoduje opóźnienie mowy. Badania dotyczące ekranów i rozwoju dziecka pokazują przede wszystkim związki między większą ekspozycją a gorszymi wynikami w niektórych obszarach rozwoju. Nie oznacza to, że ekran jest jedyną przyczyną trudności.

Jedno z wcześniejszych badań prowadzonych w Toronto objęło niemal 900 dzieci w wieku od 6 do 24 miesięcy. Wykazano w nim związek pomiędzy większą ilością czasu spędzanego z urządzeniami mobilnymi a ryzykiem opóźnienia mowy ekspresyjnej. Każde dodatkowe 30 minut korzystania z urządzeń wiązało się w analizie z 49% większym ryzykiem takiego opóźnienia. Autorzy podkreślali jednak, że badanie nie dowodzi związku przyczynowo-skutkowego.

Jeszcze bardziej interesujące są wyniki dużego badania kohortowego opublikowanego w JAMA Pediatrics w 2023 roku. Objęło ono 7097 par matka–dziecko. U dzieci, które w wieku 1 roku spędzały przed ekranem więcej czasu, obserwowano większe ryzyko opóźnień w zakresie komunikacji w wieku 2 i 4 lat. W grupie korzystającej z ekranów przez co najmniej 4 godziny dziennie iloraz szans opóźnienia komunikacji w wieku 2 lat wynosił 4,78 w porównaniu z dziećmi korzystającymi z ekranów krócej niż godzinę dziennie.

Warto jednak zachować proporcje: takie wyniki nie oznaczają, że ekran „powoduje” opóźnienie mowy u konkretnego dziecka. Na rozwój wpływa wiele czynników, m.in. środowisko językowe, sposób komunikowania się rodziny, sen, temperament dziecka, rozwój poznawczy, słuch czy indywidualne uwarunkowania neurorozwojowe.

„Ale moje dziecko ogląda bajki i nauczyło się z nich słów”

To bardzo częsta obserwacja rodziców.

Dziecko może zapamiętać piosenkę, zdanie z bajki albo pojedyncze słowo. Może również powtarzać całe fragmenty dialogów.

Samo powtarzanie nie oznacza jednak jeszcze, że dziecko swobodnie posługuje się językiem w komunikacji.

Inaczej wygląda:

„Samochód jedzie szybko!”

powiedziane w odpowiednim momencie podczas wspólnej zabawy,

a inaczej wielokrotnie powtarzana fraza z bajki, której dziecko nie wykorzystuje adekwatnie do sytuacji.

Dlatego podczas diagnozy logopedycznej zwracamy uwagę nie tylko na to, ile słów dziecko zna, ale przede wszystkim:

Czy rozumie ich znaczenie? Czy używa ich spontanicznie? Czy potrafi komunikować swoje potrzeby? Czy odpowiada na drugą osobę? Czy inicjuje kontakt? Czy potrafi uczestniczyć w naprzemiennej wymianie?

Jak nadmiar ekranów może wyglądać w codziennym funkcjonowaniu?

U małego dziecka rodzic może zauważyć m.in.:

• niewielki zasób spontanicznie używanych słów,
• przewagę gestów, krzyku lub prowadzenia dorosłego za rękę zamiast komunikowania potrzeb,
• powtarzanie fragmentów bajek lub reklam,
• trudność w prowadzeniu prostej wymiany „ja – ty”,
• krótkie utrzymywanie uwagi podczas wspólnej zabawy,
• większe zainteresowanie urządzeniem niż osobą,
• trudność z przejściem od bardzo dynamicznych treści ekranowych do spokojnej zabawy,
• frustrację, gdy urządzenie zostaje zabrane.

Żaden z tych objawów sam w sobie nie oznacza zaburzenia rozwoju mowy. Powinien jednak skłonić rodzica do przyjrzenia się całemu sposobowi funkcjonowania dziecka.

Ekran a rozwój mowy – ważniejsza jest relacja

W kontekście rozwoju językowego warto myśleć nie tylko o zasadzie:

„Ile minut dziennie może oglądać moje dziecko?”

ale również:

„Ile czasu dziennie moje dziecko ma na prawdziwą rozmowę ze mną?”

To właśnie podczas wspólnego czytania, gotowania, kąpieli, spaceru, ubierania czy zabawy dziecko ma niezliczone okazje do słuchania języka i samodzielnego komunikowania się.

Dlatego zamiast kolejnej aplikacji edukacyjnej czasami warto po prostu usiąść z dzieckiem na podłodze i powiedzieć:

„Co zbudujemy?”

Ile czasu przed ekranem?

W przypadku najmłodszych dzieci warto kierować się zaleceniami ekspertów, a nie zasadą „byle nie za długo”.

Światowa Organizacja Zdrowia nie zaleca siedzącego czasu ekranowego dzieciom w wieku 1 roku. Dla dzieci 2-letnich oraz 3–4-letnich rekomenduje nie więcej niż godzinę dziennie, przy czym mniej znaczy lepiej. WHO podkreśla również znaczenie aktywnej zabawy, snu oraz interaktywnego czasu z opiekunem – np. czytania, opowiadania, śpiewania czy wspólnej zabawy.

W praktyce:

0–2 lata
Warto ograniczać ekrany do minimum. W przypadku niemowląt i najmłodszych dzieci szczególnie ważne są kontakt z dorosłym, ruch, zabawa sensoryczna, obserwowanie twarzy i wspólne odkrywanie świata. Wyjątkiem mogą być np. rozmowy wideo z bliskimi.

2–5 lat
Dobrą zasadą jest maksymalnie około 1 godziny dziennie, a najlepiej mniej. Warto wybierać spokojne, dostosowane do wieku treści i – jeśli to możliwe – oglądać je razem z dzieckiem, komentując i rozmawiając.

Starsze dzieci
Potrzebują przede wszystkim równowagi pomiędzy korzystaniem z technologii, snem, aktywnością fizyczną, nauką, zabawą i relacjami z innymi.

Nie chodzi o zakaz. Chodzi o proporcje.

Nie musimy prowadzić wojny z technologią.

Smartfon nie jest „wrogiem dziecka”, a bajka nie zniszczy jego rozwoju.

Problem zaczyna się wtedy, gdy ekran staje się głównym źródłem zabawy, regulacji emocji i kontaktu ze światem.

W rozwoju mowy najcenniejsze są rzeczy bardzo proste:

Twoja twarz.
Twój głos.
Twoje słowa.
Twoja reakcja.
Wspólna zabawa.
Wspólne czytanie.
Wspólne przeżywanie świata.

To właśnie z takich codziennych chwil dziecko buduje fundament komunikacji.

Kiedy warto skonsultować dziecko z logopedą?

Jeżeli rozwój mowy Twojego dziecka budzi niepokój, nie warto czekać wyłącznie dlatego, że ktoś mówi: „Jeszcze ma czas”.

Szczególnie warto skonsultować rozwój, gdy dziecko:

• w wieku 2 lat mówi bardzo niewiele lub nie używa słów spontanicznie,
• nie próbuje komunikować swoich potrzeb,
• nie reaguje adekwatnie na proste komunikaty,
• nie rozwija nowych słów,
• głównie powtarza zasłyszane frazy,
• rzadko inicjuje kontakt z dorosłym,
• ma trudności ze wspólną zabawą i naprzemiennością,
• utraciło wcześniej posiadane umiejętności komunikacyjne.

Logopeda podczas konsultacji może ocenić nie tylko samą mowę, ale również sposób komunikowania się dziecka, rozumienie języka, gesty, kontakt i funkcjonowanie w relacji.

A im wcześniej zauważymy trudność, tym wcześniej możemy sprawdzić, czego dziecko naprawdę potrzebuje.

Na koniec – najważniejsze pytanie

Nie pytajmy wyłącznie:

„Ile czasu moje dziecko spędza przed ekranem?”

Zapytajmy również:

„Ile czasu każdego dnia spędzamy razem – twarzą w twarz?”

Bo zanim dziecko zacznie mówić do świata, potrzebuje kogoś, kto będzie mówił do niego.

I tego nie zastąpi żadna aplikacja, żadna bajka i żaden ekran.

W HopSiUp! wierzymy, że rozwój dziecka zaczyna się od relacji. Dlatego obserwujemy dziecko całościowo i szukamy nie tylko tego, czego jeszcze nie potrafi, ale przede wszystkim tego, jak możemy pomóc mu zrobić kolejny krok.

Źródła i materiały

• World Health Organization – Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age.
• Takahashi I. et al., Screen Time at Age 1 Year and Communication and Problem-Solving Developmental Delay at 2 and 4 Years, JAMA Pediatrics, 2023.
• Madigan S. et al., Screen Time and Parent-Child Talk When Children Are Aged 12 to 36 Months, JAMA Pediatrics, 2024.
• Ma J. et al./SickKids – badanie dotyczące czasu korzystania z urządzeń mobilnych i mowy ekspresyjnej u małych dzieci.